As-Salam
Współpraca
Patronat medialny


Konferencja
„Arabskie Przebudzenie: źródła, szanse, zagrożenia”


XI Dzień Islamu
w Kościele katolickim
w Polsce - Kraków


II Wrocławska Konwencja
na Rzecz Dialogu
Międzyreligijnego
 
 

I Międzynarodowa 
Konferencja 
"Saidism in the XXI Century"

Ekorozwój w obrębie świata arabsko-muzułmańskiego

Katarzyna Jędrzejczyk-Kuliniak

Zielony jest kolorem związanym z islamem. Jest to również kolor, który kojarzy się z ochroną środowiska naturalnego i ruchem ekologicznym. W kulturze islamu dyskusje na temat zrównoważonego rozwoju wpisują się w zagadnienia związane z problematyką państw rozwijających się, analizami społeczno-gospodarczo-ekologicznych uwarunkowań postępu w regionie globalnego Południa i zmniejszania dysproporcji rozwojowych w następstwie osiągnięcia Milenijnych Celów Rozwoju.

Jeszcze do niedawna w literaturze światowej dominowało podejście, które rozwój gospodarczy wiązało z ideą postępu i przypisaniem mu jednoznacznie pozytywnych konotacji. Motorem napędowym tego rozwoju był dostęp do tanich źródeł energii oraz eksploatacja zasobów naturalnych. Jednakże od lat 70. XX wieku coraz powszechniejszy staje się pogląd, że wzrost może powodować zarówno pozytywne, jak i negatywne skutki. Środowiska obrońców przyrody sformułowały koncepcje ekorozwoju i trwałego rozwoju, zwanego później rozwojem zrównoważonym[1]. Pojęcia te ewoluowały wraz ze zmianami w ruchu ekologicznym. Zaniepokojenie stanem środowiska było pierwszym przyczynkiem do powstania idei zrównoważonego rozwoju. Jednak od samego początku kwestie środowiska łączone były z działalnością człowieka w aspekcie społecznym, kulturowym, etycznym i technologicznym, z uwzględnieniem skutków ekonomicznych, a mianowicie konkretnymi kosztami oddziaływania na środowisko.

Po raz pierwszy, w 1969 roku, na XXIII sesji zgromadzenia ogólnego ONZ zwrócono uwagę na to, że zagrożenie środowiska na skutek działań człowieka ma wymiar globalny, a zaradzenie temu kryzysowi może nastąpić tylko poprzez zdecydowaną międzynarodową współpracę wszystkich narodów zagwarantowaną na poziomie porozumień rządowych. Tematykę zapoczątkowaną przez wystąpienie  U’Thanta podjęły także raporty Klubu Rzymskiego publikowane od 1972 roku. Pierwszy z nich nosił tytuł „Granice wzrostu” i potwierdzał tezę U’Thanta o skończoności zasobów naturalnych i realnej możliwości zaistnienia globalnej katastrofy ekologicznej. W 1987 roku ukazał się raport Światowej Komisji Środowiska i Rozwoju ONZ, obradującej pod przewodnictwem Gro Harlem Brundtland. Raport nosił nazwę „Nasza wspólna przyszłość” i po raz pierwszy pojawia  się w nim definicja zrównoważonego rozwoju, która brzmi następująco: „Trwały rozwój służy zaspokojeniu potrzeb bieżących bez ponoszenia ryzyka, że przyszłe pokolenia nie będą mogły zaspokoić swoich potrzeb”[2]. Określono w nim ponadto ideę i zasady jego funkcjonowania. Koncepcję tę rozwinięto na konferencji w Rio de Janeiro w 1992 roku, zwanej „Szczytem Ziemi”, tam też podpisano deklarację o zrównoważonym rozwoju. Uznano, że dalszy postęp cywilizacyjny i ekonomiczny powinien odbywać się w zgodzie z poszanowaniem naturalnego środowiska oraz zminimalizowaniem zużycia zasobów naturalnych. Wśród przyjętych wtedy dokumentów szczególną rolę odegrała „Agenda 21” stanowiąca wzór programu działań dla zrównoważonego rozwoju tak na poziomie globalnym, regionalnym, jak i czysto lokalnym[3].

Wizja rozwoju uwzględnia zarówno populację ludzką, jak i świat zwierząt i roślin, ekosystemy, zasoby naturalne Ziemi: wodę, powietrze, surowce energetyczne, a także w sposób zintegrowany traktuje najważniejsze wyzwania stojące przed światem, takie jak walka z ubóstwem, równość płci, prawa człowieka i jego bezpieczeństwo, edukacja dla wszystkich, zdrowie, dialog międzykulturowy. Jest to podejście bliskie filozofii i etyce muzułmańskiej, która mówi o tym, że Bóg wymaga od muzułmanina, aby żył on w harmonii z resztą stworzenia.

Ochrona środowiska jest ważna dla muzułmanina ze względu na przestrzeganie nakazów Bożych, bo choć świat został stworzony dla dobra człowieka, korzystanie z jego zasobów powinno dokonywać się w sposób odpowiedzialny i racjonalny w ramach wypełniania namiestnictwa. Namiestnictwo to nakłada na muzułmanina zarówno odpowiedzialność, jak i zobowiązanie wobec całego wszechświata[4]. Odpowiedzialność moralna nakazuje, aby wykorzystywana przez człowieka przyroda nie uległa zniszczeniu.

Świat arabsko-muzułmański stosunkowo późno zajął się problematyką zrównoważonego rozwoju[5]. Wcześniej za pierwszoplanowe uważano problemy rozwojowe, zaś ekologiczne następstwa rozwoju cywilizacyjnego i zagadnienia ekorozwoju zdawały się szczególnie interesować głównie środowiska sufickie[6]. Jednakże wzrost świadomości ekologicznej wśród społeczeństw muzułmańskich, spowodowany realnym zagrożeniem degradacji środowiska zaowocował inicjatywami rządów państw muzułmańskich oraz powstawaniem ekologicznych organizacji pozarządowych.

Pierwszym oficjalnym islamskim stanowiskiem wobec problematyki ekologicznej jest „Deklaracja w sprawie ochrony środowiska”, którą wypracowano w 2000 roku w Dżuddzie (Arabia Saudyjska)[7], później zmieniona na „Islamską deklarację w sprawie zrównoważonego rozwoju”. Sygnatariusze dokumentu uznają istnienie pilnych zagadnień ekologicznych z perspektywy islamu, jako religii skierowanej do całej ludzkości. Deklaracja ma na celu włączenie etycznych i moralnych aspektów do działań na rzecz ochrony przyrody. W 2002 roku została dodana do końcowego dokumentu ONZ, który opracowano na Światowym Szczycie Zrównoważonego Rozwoju w Johannesburgu. Poparcie dla zagadnień ochrony środowiska wyraziła również Liga Świata Muzułmańskiego w swej deklaracji z 2003 roku. Podobnie Islamska Organizacja ds. Edukacji, Nauki i Kultury (ISESCO), skupiająca 51 państw, będąca częścią Organizacji Konferencji Islamskiej działa aktywnie na rzecz zrównoważonego rozwoju, poprzez współpracę z agendami Narodów Zjednoczonych, takimi jak Program Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska (UNEP).

Powstają również projekty oddolne, które mają wpłynąć na dalsze kształtowanie ekologicznej świadomości muzułmanów. Do najważniejszych z nich należy zaliczyć międzynarodową fundację Islamic Foundation for Ecology and Environmental Science (IFEES)[8] z centralą w Birmingham w Wielkiej Brytanii, która rozpoczęła swoją działalność już w 1985 roku. Wydawane jest również czasopismo „Ecoislam”, które dostępne jest na stronie internetowej organizacji.

Katarzyna Jędrzejczyk-Kuliniak – doktor nauk o polityce. Absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego na którym ukończyła stosunki międzynarodowe oraz politologię. Jej główne zainteresowania naukowe obejmują rolę i miejsce wielkich systemów religijno-kulturowych w globalizującym się świecie, stosunki między kręgami kulturowymi oraz wpływ wartości kulturowych na stosunki międzynarodowe. Członkini zespołu redakcyjnego „As-Salam”.



[1] O genezie ekorozwoju: J. Gudowski, Od ekorozwoju do rozwoju zrównoważonego, www.edukacjamlodziezy.pl/news/42 [dostęp: 5.11.2010].

[2] Raport Brundtland, WC EDOCF, New York 1987.

[3] B. Poskrobko. Podstawy polityki ekologicznej [w:] Ochrona środowiska. Problemy społeczne, ekonomiczne i prawne ,K. Górka, B. Poskrobko, W. Radecki, PWE, Warszawa 1995, s. 78. 

[4] M. ibn Ally, Islam, [w:] Problemy etyczne w tradycjach sześciu religii, Pax, Warszawa 2007, s. 311.

[5] Do wyjątków należy piśmiennictwo Seyyeda Hosseina Nasra, którego pierwsze wydanie pracy Man and Nature ukazało się już w 1968 roku, a więc na cztery lata przed ukazaniem się raportu Klubu Rzymskiego pt. „Granice wzrostu”.

[6] M. Klöcker, M. Tworuschka, U. Tworuschka, Etyka wielkich religii, VERBINUM,Warszawa 2002, s. 123.

[7]Islamic Declaration on Sustainable Development, www.isesco.org.ma/english/confSpec/MinistresEnvironnement/Documents/developpement%20durable%20ang.pdf [dostęp: 5.11.2010].

[8] Strona internetowa organizacji: www.ifees.org.uk.

 
Najnowszy numer

Biblioteka AS-SALAM
Wydanie specjalne

Sprzedaż
„As-Salam” jest dostępne w ogólnopolskiej sprzedaży w wybranych salonach prasowych EMPIK oraz RUCH, a także drogą wysyłkową.
Wydawca

logo_ligii

Instytut Studiów nad Islamem